Najważniejsze fakty, które powinieneś wiedzieć na temat niepełnosprawności

Ponad miliard ludzi na świecie posiada jakiś rodzaj niepełnosprawności. 

Stanowi to ok. 15% populacji całego świata, a liczba osób niepełnosprawnych stale wzrasta. Prawie każdy człowiek może w pewnym momencie życia doświadczyć jakiejś formy niepełnosprawności (czasowej lub trwałej). Jest to związane między innymi ze starzeniem się społeczeństwa oraz wzrostem chorób przewlekłych. Niecałe 190 milionów osób powyżej 15 roku życia (3,8% populacji) ma duże trudności w funkcjonowaniu i bardzo często wymagają stałej opieki. 

W Polsce  liczba osób niepełnosprawnych wynosi ponad 3 mln osób, co stanowi 10% dorosłej populacji. Osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowią 27,4 %, z umiarkowanym – 47,3%, a z lekkim – 25,3%.[1] Należy jednak założyć, że rzeczywista liczba osób niepełnosprawnych jest znacznie większa, gdyż badanie podaje tylko osoby (powyżej 16 roku życia), które posiadają prawne orzeczenie o niepełnosprawności.

Kraje o niższym PKB mają wyższy wskaźnik niepełnosprawności niż kraje bogate.

Te kraje, które mają wyższe dochody mogą pozwolić sobie na lepsze finansowanie programów wspierających osoby niepełnosprawne, zwłaszcza w dziedzinie edukacji lub ochrony zdrowia. Niestety w biedniejszych krajach pomoc państwa jest niewystarczająca, a tym samym wzrasta wykluczenie społeczne tej grupy. Niepełnosprawność dotyka częściej osoby biedniejsze, starsze i kobiety.

Osoby niepełnosprawne rzadko otrzymują opiekę zdrowotną na wystarczającym poziomie.

Mimo artykułu 25 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (mówiący o wzmocnieniu prawa osób niepełnosprawnych do korzystania z opieki zdrowotnej na najwyższym poziomie, bez dyskryminacji), niewielka liczba krajów na świecie zapewnia osobom niepełnosprawnym jakość usług zdrowotnych na wysokim poziomie.  Z danych wynika, że osoby niepełnosprawne prawie czterokrotnie częściej doświadczają niewłaściwego traktowania ze strony służby medycznej, a prawie trzykrotnie częściej otrzymują odmowę opieki zdrowotnej. 50% osób niepełnosprawnych nie  ma odpowiednich zasobów finansowych, by podjąć leczenie i skorzystać z innych usług medycznych.

Osoby niepełnosprawne dwa razy częściej niż osoby w pełni sprawne oceniają kompetencje kadry medycznej jako nieodpowiednie i niewystarczające. Ponadto osoby niepełnosprawne, próbując otrzymać dostęp do opieki zdrowotnej, napotykają na swojej drodze wiele przeszkód m.in. wysokie koszty usług medycznych i transportu, ograniczona dostępność do specjalistycznych badań i usług, bariery architektoniczne w placówkach medycznych, trudności z dostępnością odpowiednio dostosowanego sprzętu (np. brak regulacji wysokości w stołach badawczych przy badaniach w kierunku raka szyjki macicy czy raka piersi, sprzęt mammograficzny nieprzystosowany dla kobiet poruszających się na wózkach inwalidzkich).[2]

Na podstawie badania „Dostępność usług opieki zdrowotnej dla osób z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” zleconego przez Rzecznika Praw Obywatelskich z 2020 roku, wynika, że Polska również boryka się z bardzo podobnymi problemami.[3] Osoby niepełnosprawne w Polsce mają utrudniony, a czasami niemożliwy wręcz dostęp do opieki zdrowotnej. Związane jest to nie tylko z barierami architektonicznymi i finansowymi, ale często po prostu z barierami już na poziomie komunikacyjnymi i brakiem odpowiednich kompetencji personelu medycznego.

Szczególnie zauważalne jest to w sytuacjach kryzysowych takich jak wprowadzenia stanu epidemii COVID-19. Osoby niepełnosprawne doświadczyły wielu trudności dotyczących dostępności informacji na temat koronowirusa i jego rozprzestrzeniania się, pomocy medycznej w przypadku zachorowania na SARS-CoV-2. Komunikaty informacyjne i państwowe konferencje prasowe nie były dostosowane dla osób niepełnosprawnych (np. tłumacz nie był wystarczająco widoczny na ekranie). Bardzo utrudniony dostęp do informacji przez specjalne infolinie, nieprzeszkolony personel medyczny w pracy z osobami niepełnosprawnymi, to kolejne problemy, które wyłoniły się w tym czasie.

Dzieci z niepełnosprawnością mają utrudniony dostęp do edukacji.

Brak odpowiedniej edukacji przez osoby niepełnosprawne jest widoczny u wszystkich grup wiekowych i w każdym państwie. Najbardziej ta tendencja jest widoczna w biedniejszych krajach. Patrząc na edukację w Indonezji, różnica między odsetkiem dzieci niepełnosprawnych, a dzieci pełnosprawnych uczących się w szkole wynosi aż 60%. W Indiach ta różnica wynosi ok. 10%.  Pokazuje to jak duży jest to problem na skalę globalną.

Nawet w Polsce można zauważyć, że osoby niepełnosprawne rzadko posiadają wyższe wykształcenie (stanowią 11% wszystkich osób niepełnosprawnych), a częściej swoją edukację kończą na szkole zawodowej bądź średniej (kolejno 28% i 29%). Ponad jedna trzecia osób niepełnosprawnych w Polsce posiada wykształcenie podstawowe lub niepełne podstawowe.[5] Dane te świadczą o tym, że jest potrzebne holistyczne podejście do kwestii edukacji i całego systemu kształcenia osób niepełnosprawnych. Zbyt niska lub niepełna edukacja wpływa w dużym stopniu na aktywność zawodową tej grupy społecznej.

Bezrobocie dotyka osób niepełnosprawnych w większym stopniu niż osób pełnosprawnych.

Tylko 44% osób niepełnosprawnych z krajów OECD było zatrudnionych (wskaźnik ten dla osób pełnosprawnych wynosił 75%). Widoczna jest duża rozbieżność w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn. Niepełnosprawni mężczyźni częściej znajdują zatrudnienie (53%) niż niepełnosprawne kobiety (20%).

W Polsce według danych z 2019 roku tylko 28,8% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym jest aktywna zawodowo.[6]

Częściej ubóstwo dotyka osoby niepełnosprawne niż pełnosprawne.

 Jest to spowodowane zapewne niższym wykształceniem i większą trudnością w znalezieniu zatrudnienia. Często ich praca nie jest odpowiednio wynagradzana. Do tego dochodzą wydatki na opiekę medyczną, rehabilitację, specjalistyczne sprzęty wspomagające lub pomoc opiekunów bądź asystentów. Osoby niepełnosprawne są przez to narażone na gorsze warunki życia m.in. brak dostępu do urządzeń sanitarnych i czystej wody, wyżywienie jest na niskim poziomie, sytuacja mieszkaniowa jest gorsza.

W Polsce gospodarstwo domowe z co najmniej jedną osobą niepełnosprawną jest w znacznym stopniu bardziej narażona na ubóstwo. Wskaźnik relatywnej granicy ubóstwa w takim przypadku w 2017 roku wynosił ponad 19%.[7]

Rehabilitacja znacząco wpływa na zwiększenie niezależności i funkcjonowania.

Niestety nadal w wielu państwach usługi te są na niskim poziomie. Jak pokazują dane WHO, w przykładowych czterech krajach południoafrykańskich, procent osób, który otrzymał niezbędną rehabilitację wynosił 26-55%, a niezbędny sprzęt rehabilitacyjny (m.in. aparaty słuchowe, protezy, wózki inwalidzkie) otrzymało 17-37% osób.

Patrząc na potrzeby polskich osób niepełnosprawnych, najczęstszymi problemami w tym zakresie jest trudność w znalezieniu rehabilitacji na odpowiednim poziomie, długi czas oczekiwania na wolne terminy w państwowej służbie zdrowia i co za tym idzie utrzymanie ciągłości zajęć. Kwota dofinansowania z PFRON przeznaczone na zakup odpowiedniego sprzętu rehabilitacyjnego (np. protez) czy też dofinansowanie turnusu rehabilitacyjnego jest często niewystarczająca. A to właśnie potrzeby uczestniczenia w zajęciach rehabilitacyjnych czy też dostępności sprzętu medycznego były najczęściej wymieniane jako bardzo ważne, a nawet kluczowe dla osób z niepełnosprawnościami.[8]

Osoby niepełnosprawne nie uczestniczą w pełni w życiu społecznym.

Aż 40% osób niepełnosprawnych cierpi z powodu niezaspokojonych potrzeb dnia codziennego. W samych Stanach Zjednoczonych 70% osób dorosłych jest zależna od innej osoby podczas wykonywania codziennych czynności.

W Polsce najczęściej wypowiadaną potrzebą osób niepełnosprawnych biorących udział w „Badaniu potrzeb osób niepełnosprawnych” jest „bycie traktowanym jak normalny człowiek”. Prawie 25% osób niepełnosprawnych wypełniających ankietę często odczuwa samotność. Największy odsetek dotyczy osób chorych psychicznie lub osoby z dysfunkcją ruchu (mimo, że badanie pokazuje wysoki stopień zadowolenia tej grupy z życia towarzyskiego).[9]

Wykluczenie społeczne osób niepełnosprawnych można zmniejszać za pomocą integracyjnej polityki rządów.

 Państwa powinny tworzyćkrajowe strategie i wdrażać plany działania integracji społecznej osób niepełnosprawnych i na ich podstawie zapewniać odpowiednie finansowanie wspomagające działania inkluzyjne. Istotną rolę odgrywa tu także promowanie dostępu do różnego rodzaju usług, tworzenie programów integrujących I aktywizujących dla osób niepełnosprawnych, reformy edukacji,  poprawa dostępności do rynku pracy, przeprowadzanie badań i analiza danych związana z osobami niepełnosprawnymi. Kluczowe znaczenie ma także zaangażowanie osób niepełnosprawnych we wdrażanie działań i tworzenie strategii, a także zwiększenie świadomości społecznej na temat niepełnosprawności.

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych (CRPD) chroni, promuje i zapewnia prawa człowieka wszystkim osobom niepełnosprawnym.

Do tej pory ponad 170 krajów i organizacji zajmujących się integracją regionalną podpisało już tę konwencję, a w ponad 130 państwach została już ratyfikowana. Raporty przeprowadzane przez WHO i Bank Światowy zawierają dane i badania naukowe związane z poprawą zdrowia i dobrostanu osób niepełnosprawnych. Są one zgodne z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych.

W kwestii poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych i ich inkluzji społecznej dokonano już ogromnego postępu, ale jak pokazują dane i badania, nadal jest wiele do zrobienia. Aby zaspokoić potrzeby osób niepełnosprawnych potrzeba dużo więcej pracy, zwłaszcza teraz, w czasie pandemii COVID-19. Osoby niepełnosprawne napotykają na swojej drodze nieproporcjonalnie więcej barier. 

Agata Żuławnik, Redaktor Bloga Work 4 Life, wolontariusz


[1] Według danych z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności Polski przeprowadzanego kwartalnie przez Główny Urząd Statystyczny. Dane średnioroczne z 2019 roku.

[2] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health

[3] Badanie „Dostępność usług opieki zdrowotnej dla osób z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia” zlecone przez Rzecznika Praw Obywatelskich https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Dostepnosc_uslug_opieki_zdrowotnej_dla_OzN.pdf

[5] http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,164,orzekanie-o-niepelnosprawnosci-i-stopniu-niepelnosprawnosci-statystyki

[6] http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,80,rynek-pracy

[7] Na podstawie badań GUS, http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,124,warunki-zycia

[8] Badanie zlecone przez PFRON „Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych” https://www.pfron.org.pl/fileadmin/Badania_i_analizy/Badanie_potrzeb_ON/Raport_koncowy_badanie_potrzeb_ON.pdf

[9] Badanie zlecone przez PFRON „Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych” https://www.pfron.org.pl/fileadmin/Badania_i_analizy/Badanie_potrzeb_ON/Raport_koncowy_badanie_potrzeb_ON.pdf

Previous Wpływ koronawirusa na sytuację niepełnosprawnych na rynku pracy

Leave Your Comment